Σε διάφορες έρευνες, συμπτώματα άνοιας εμφανίζουν μέχρι και 47% των ατόμων πάνω από 85 χρόνων. Άνοια έχουν 1% περίπου των ατόμων μέχρι 65 χρόνων, 3% μεταξύ 65 και 74 ετών και 19% μεταξύ 75 και 84  ετών. Συνολικά σε ηλικίες πάνω από τα 65 χρόνια 4-5% πάσχει από άνοια, σε βαθμό που να μην μπορούν να ζήσουν αυτόνομα.

Συμπτώματα

Στα αρχικά στάδια της νόσου, τα συμπτώματα είναι ιδιαίτερα ελαφρά, κυρίως διαταραχές της μνήμης. Επηρεάζεται κυρίως η βραχυπρόθεσμη μνήμη, δηλαδή το άτομο που πάσχει ξεχνά τα πρόσφατα γεγονότα ενώ συνήθως θυμάται με λεπτομέρειες τα παλιά. Πολλές φορές η κατάσταση θεωρείται φυσιολογική γήρανση ή αποδίδεται σε απλές διαταραχές μνήμης και αυτό κάνει δύσκολη την πρώιμη διάγνωση.

Στην περίπτωση της άνοιας τύπου Αλτσχάϊμερ, τα προβλήματα μνήμης έχουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά :

• επιδεινώνονται σταδιακά με την πάροδο του χρόνου
• επηρεάζουν και άλλες νοητικές λειτουργίες (π.χ. προσανατολισμό, προσοχή, συγκέντρωση, σκέψη, ομιλία)
• είναι τέτοιας βαρύτητας ώστε το άτομο αρχίζει να έχει προβλήματα σε δραστηριότητες της καθημερινής ζωής (για παράδειγμα: χάνει τον προσανατολισμό του σε γνωστούς χώρους, ξεχνά το «μάτι» της κουζίνας ανοιχτό, αρχίζει να συγχέει γνωστά πρόσωπα, κλειδώνεται έξω από το σπίτι).

Άλλα συμπτώματα

• Προβλήματα στη ομιλία (δυσκολεύεται να βρει τις σωστές λέξεις).
• Απώλεια προσανατολισμού σε γνωστό χώρο
• Λαθεμένη τοποθέτηση αντικειμένων
• Πτωχή κρίση
• Αλλαγές στη διάθεση και τη συμπεριφορά
• Μεταβολές της προσωπικότητας

Καθώς η νόσος εξελίσσεται, το άτομο οδηγείται σε πλήρη αποδιοργάνωση της ζωής και της προσωπικότητάς του, χάνει την αυτονομία του, δεν μπορεί να φροντίσει τον εαυτό του και τελικά  εξαρτάται ολοκληρωτικά από τους συγγενείς του.

Παράγοντες που προδιαθέτουν την εκδήλωση άνοιας

• Η μεγάλη ηλικία. Αυτό σημαίνει ότι, ενώ η πιθανότητα να προσβληθεί κανείς από την νόσο Αλτσχάϊμερ αυξάνεται με την ηλικία, το γήρας από μόνο του δεν προκαλεί τη νόσο.
• Οι γυναίκες έχουν κάποιο ελαφρά αυξημένο ρίσκο (13%) σε σχέση με τους άνδρες, αν και αυτό δεν επιβεβαιώνεται σε όλες τις μελέτες και ίσως να οφείλεται στο ότι οι γυναίκες ζουν περισσότερο.
• Το περιβάλλον και διάφορες συνήθειες: υπάρχουν χώρες, όπως η Νιγηρία, όπου δεν παρατηρείται νόσος Αλτσχάϊμερ ενώ είναι πιο συχνές σε άλλες, όπως η Κίνα και η Ιαπωνία.
• Δεν υπάρχουν ισχυρές αποδείξεις γενετικής προδιάθεσης / κληρονομικότητας.

Όχι σπάνια, συμπτώματα όπως αυτά της νόσου Αλτσχάιμερ προκαλούνται και από άλλες σωματικές ή ψυχικές παθήσεις. Για παράδειγμα, από άλλα είδη ανοϊκών συνδρόμων, κατάθλιψη, νόσους του θυρεοειδούς ή από την επίδραση φαρμάκων στον εγκέφαλο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ακριβής και έγκαιρη διάγνωση από τους ειδικούς  έχει σημασία, καθώς η κατάσταση είναι αναστρέψιμη.

Προστατευτικός Παράγοντας

Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα άτομα που εξακολουθούν να είναι πνευματικά δραστήρια διατηρούν την λειτουργικότητα των νοητικών ικανοτήτων που εκπίπτουν με την ηλικία, η οποία αυξάνει την πιθανότητα της άνοιας.

Θεραπεία

Παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει ριζική θεραπεία, έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας φάρμακα, τα οποία που ανακόπτουν την εξέλιξη της νόσου και καθυστερούν την επιδείνωση. Η έγκαιρη διάγνωση της άνοιας έχει μεγάλη σημασία γιατί όσο νωρίτερα χορηγηθούν τα φάρμακα αυτά, τόσο ουσιαστικότερα είναι τα αποτελέσματά τους. Επίσης, καθώς η νόσος αυτή επηρεάζει όχι μόνο τον ασθενή, αλλά και την οικογένειά του που το υποστηρίζει, η πρώιμη διάγνωση δίνει τα χρονικά περιθώρια στην οικογένεια να αποδεχτεί την κατάσταση και να προγραμματίσει το μέλλον του ατόμου, ώστε να διατηρήσει την ποιότητα ζωής του.

Αριάδνη Γραμμάτη

Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Το σύνδρομο άρχισε να γίνεται γνωστό τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στους επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος και οι πρώτες έρευνες έγιναν μετά τον πόλεμο του Βιετνάμ με την βοήθεια των ατόμων που επέζησαν και εμφάνιζαν κάποια συγκεκριμένα συμπτώματα μετά την επιστροφή τους. Το σύνδρομο συναντάται σε άτομα που έχουν βιώσει εμπόλεμες καταστάσεις, αλλά και σε άτομα που έχουν επιβιώσει από αυτοκινητιστικά / αεροπορικά / σιδηροδρομικά ατυχήματα και δυστυχήματα, φυσικές καταστροφές, προσωπικές επιθέσεις, τρομοκρατικές επιθέσεις, βιασμό, σωματική και σεξουαλική κακοποίηση, δηλαδή άτομα που έχουν υποστεί ασυνήθιστο σωματικό ή ψυχικό τραύμα. Άτομα που έχουν βιώσει τέτοιες καταστάσεις ως μάρτυρες, ή οι οικογένειες θυμάτων μπορούν επίσης να παρουσιάσουν συμπτώματα μετατραυματικού στρες. Βέβαια, δεν είναι απαραίτητο να παρουσιάσει κάποιος μετατραυματικό στρες μετά από ένα έντονα τραυματικό γεγονός. Το μετατραυματικό στρες μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, συμπεριλαμβανομένης της παιδικής ηλικίας. Σύμφωνα με έρευνες, οι γυναίκες είναι πιο ευπαθείς.

Τα πρώτα συμπτώματα μετατραυματικού στρες παρουσιάζονται τρεις με έξι μήνες μετά το τραυματικό γεγονός. Σε πιο σπάνιες περιπτώσεις, τα συμπτώματα εμφανίζονται αιφνίδια χρόνια μετά το τραυματικό γεγονός, οι μνήμες του οποίου μπορεί να ‘πυροδοτηθούν’ από κάποιο άλλο γεγονός.

Συμπτώματα μετατραυματικού στρες :

-         Συναισθηματικό «μούδιασμα». Η διάθεση του ατόμου δεν παρουσιάζει φυσιολογικές εναλλαγές, αλλά παραμένει επίπεδη, ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στον περίγυρο του ατόμου.

-         Εκρήξεις θυμού, ευερέθιστη διάθεση, άγχος, κρίσεις πανικού.

-         Διαταραχές ύπνου. Το άτομο κοιμάται είτε περισσότερο, είτε λιγότερο από το φυσιολογικό και συχνά υποφέρει από εφιάλτες που σχετίζονται με το τραυματικό γεγονός.

-         Κατάθλιψη.

-         Αισθήματα ενοχής, ότι δηλαδή είναι υπεύθυνο για αυτό που συνέβη.

-         Ψυχοσωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλοι, ζαλάδες, γαστρεντερικά προβλήματα, αυξημένη αρτηριακή πίεση, σωματικοί πόνοι ή δυσφορία.

-         Επαναβίωση του γεγονότος. Το άτομο «ξαναζεί» το τραυματικό γεγονός μέσα από σκέψεις και μνήμες.

-         Προσπάθεια αποφυγής σκέψεων, συζητήσεων και γεγονότων που το άτομο συνδυάζει με το τραυματικό γεγονός, ή του προκαλούν μνήμες του γεγονότος.

-         Αντικοινωνική συμπεριφορά.

-         Αίσθημα θλίψης ή ταραχής σε επετείους του γεγονότος.

Το άτομο που πάσχει από το Σύνδρομο του μετατραυματικού στρες  περνά 5 στάδια :

1. Αντίδραση άμεσου κινδύνου. Το άτομο παρουσιάζει συμπεριφορά μάχης ή φυγής, ίδια με αυτή που θα παρουσίαζε κάποιος που βρίσκεται σε κατάσταση επικείμενου κινδύνου, επιθετικότητα ή αποφυγή. Αισθήματα φόβου και σωματική παράλυση ή υπερδραστηριότητα.
2. Συναισθηματικό «μούδιασμα» και άρνηση. Στο στάδιο αυτό το άτομο αρνείται οποιαδήποτε συναισθήματα για το γεγονός, προκειμένου να ανακουφιστεί από τα επώδυνα συναισθήματα και το άγχος. Πολλά άτομα δεν μπορούν να προχωρήσουν από αυτό το στάδιο χωρίς επαγγελματική βοήθεια.
3. Στο τρίτο στάδιο τα άτομο επαναβιώνει το τραυματικό γεγονός, μέσα από μνήμες, όνειρα, διακυμάνσεις της διάθεσης και ψυχοσωματικά συμπτώματα. Επίσης μπορεί να εκδηλώσει αντικοινωνική συμπεριφορά. Η βοήθεια του ειδικού ψυχικής υγείας γίνεται συχνά απαραίτητη σε αυτό το στάδιο, όταν το άτομο είναι ανίκανο να διαχειριστεί τον ψυχικό πόνο και η συμπεριφορά του γίνεται ανεξέλεγκτη.
4. Στοχαστική Μετάβαση. Σε αυτό το στάδιο, το άτομο μπορεί να διαμορφώσει μία γενικότερη εικόνα της τραυματικής εμπειρίας και των γεγονότων όπως συνέβησαν και να αρχίσει την διαδικασία της επούλωσης του τραύματος.
5. Ενσωμάτωση της εμπειρίας. Σε αυτό το τελικό στάδιο, το άτομο μπορεί να αποδεχτεί την τραυματική εμπειρία σαν μία αρνητική εμπειρία στη ζωή του, την οποία μπορεί να αφήσει στο παρελθόν και να προχωρήσει μπροστά με ασφάλεια.

Θεραπεία

Η θεραπεία του μετατραυματικού στρες έγκειται στην επιτυχή και ασφαλή μετάβαση από τα παραπάνω στάδια με κατεύθυνση προς την επούλωση του τραύματος, με τη βοήθεια του ψυχοθεραπευτή.

Αριάδνη Γραμμάτη

Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια

Εδώ θα δώσουμε έμφαση στα ψυχολογικά αίτια της παχυσαρκίας, που συνήθως αρχίζει στα παιδικά ή προεφηβικά χρόνια.

Κατάθλιψη

Η κατάθλιψη μπορεί να οδηγήσει το άτομο στην υπερβολική κατανάλωση τροφής, που στοχεύει στο να «γεμίσει» συμβολικά το ψυχολογικό κενό. Το αίσθημα του ψυχολογικού κενού μπορεί να οφείλεται σε χαμηλή αυτοεκτίμηση και χαμηλό αίσθημα αυτοαξίας. Παράγοντες που μπορεί να προκαλέσουν κατάθλιψη στα παιδικά χρόνια μπορεί να είναι η κατάρρευση της αρχικής οικογένειας, μέσω ενός διαζυγίου, η απώλεια μέσα στην οικογένεια, κάποια ασθένεια προσωπική ή κάποιου κοντινού οικογενειακού μέλους ή και η κακοποίηση. Στα ενήλικα χρόνια, εκτός από τα παραπάνω, στην κατάθλιψη και την παχυσαρκία μπορεί να συντελέσει αποτυχία στην εργασιακή και ερωτική ζωή.

Αίσθημα απόρριψης ή ματαίωσης

Αισθήματα απόρριψης μπορεί να προκληθούν από οικεία και σημαντικά άτομα στη ζωή ενός ατόμου, όπως η οικογένεια, οι φίλοι, οι ερωτικοί σύντροφοι αλλά και από τα κοινωνικά πρότυπα, όταν το άτομο δεν θεωρείται κοινωνικά επιτυχημένο, λόγω της εμφάνισης, της εργασίας ή του εκπαιδευτικού του επιπέδου. Τα κοινωνικά πρότυπα μπορεί να ασκούν τεράστια ψυχολογική πίεση, την οποία το άτομο «καταπραΰνει» με το φαγητό. Η υπερβολική κατανάλωση τροφής αποτελεί ένα δυσλειτουργικό μέσο διαχείρισης αισθημάτων απογοήτευσης, αποτυχίας, απόρριψης και ματαίωσης.

Αυτοκαταστροφικές τάσεις

Η αυτοκαταστροφή δεν είναι ο σκοπός αλλά το αποτέλεσμα της υπερβολικής κατανάλωσης τροφής. Στη βάση της ασυνείδητης αυτοκαταστροφικής τάσης βρίσκονται αισθήματα ενοχής, απέχθειας , μίσους του εαυτού και αυτοτιμωρίας. Το άτομο «τιμωρεί» συμβολικά τον εαυτό του με το να διαιωνίζει την παχυσαρκία που το κάνει να νιώθει άσχημα με τον εαυτό του. Συχνά τα άτομα που έχουν υποστεί σεξουαλική κακοποίηση, ασυνείδητα χρησιμοποιούν την παχυσαρκία σαν μία «ασπίδα» που τα προστατεύει από το να γίνουν σεξουαλικά επιθυμητά και επομένως από το ενδεχόμενο μελλοντικής σεξουαλικής εκμετάλλευσης.

Το ψυχολογικό υπόβαθρο της υπερφαγίας βρίσκεται στην σχέση που αναπτύσσει το άτομο από τη βρεφική ηλικία με την τροφή.  Το άτομο μαθαίνει από μωρό πώς να διαχειρίζεται το αίσθημα της ματαίωσης και όταν για παράδειγμα μία μητέρα ανταποκρίνεται με τροφή κάθε φορά που το μωρό δυσανασχετεί, ακόμη και όταν η ανάγκη του μπορεί να μην οφείλεται στο αίσθημα της πείνας, του διδάσκει να χρησιμοποιεί το φαγητό για να καταπραΰνει αισθήματα ματαίωσης που δεν έχουν σχέση με την πείνα. Το αίσθημα της ασφάλειας που παρέχεται στο βρέφος έτσι συνδέεται με την τροφή. Στην μετέπειτα ζωή, το άτομο αναζητά το αίσθημα της ασφάλειας και της ηρεμίας μέσω του αισθήματος του κορεσμού από το φαγητό.

Θεραπεία

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της παχυσαρκίας ενδείκνυται ο συνδυασμός βοήθειας από γιατρό, διαιτολόγο και ψυχολόγο, καθώς και ένα υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον.

Αριάδνη Γραμμάτη

Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια

Βέβαια, αυτή η πορεία διαγράφεται σταδιακά, από τα πρώτα εφηβικά χρόνια και ενισχύεται και κορυφώνεται στην ενήλικη ζωή. Κατά την διάρκεια της εφηβείας το παιδί μπορεί να εμφανίζει συμπτώματα της Διαταραχής της Διαγωγής, όπως επιθετικότητα προς ανθρώπους και ζώα, ψέματα, εξαπάτηση, κλοπές, χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών, καταστροφή ιδιοκτησίας, πρόωρη σεξουαλική δραστηριότητα. Αν η Διαταραχή της Διαγωγής δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, στην ενήλικη ζωή το άτομο έχει πλέον διαμορφώσει μία εικόνα του εαυτού του και μία προσωπική ταυτότητα που έχει τη βάση της στην αναίρεση των κανόνων και την επιλογή του παραβατικού τρόπου ζωής. Άλλα χαρακτηριστικά του ατόμου που πάσχει είναι η παρορμητικότητα, η ευερεθιστικότητα και η έλλειψη φόβου που μπορεί να οδηγήσουν σε βιαιοπραγία. Ενώ το άτομο παρουσιάζει μία χαμηλού επιπέδου συναισθηματική ανταπόκριση και δυσκολεύεται να διατηρήσει θετικές σχέσεις με άλλους, μπορεί να έχει κάποια ελκυστικότητα και γοητεία που παραπλανούν τους άλλους. Η εξαπάτηση, η χειραγώγηση και η εκμετάλλευση των άλλων είναι συχνή και συνοδεύεται από μία χαρακτηριστική απουσία τύψεων και απόδοση των ευθυνών σε καταστάσεις ή άλλα άτομα.

Η Διαταραχή της Διαγωγής δεν οδηγεί απαραίτητα σε Αντικοινωνική Διαταραχή της Προσωπικότητας. Παράγοντες που δρουν προστατευτικά είναι :

• Υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον και μία συνεχόμενη, συναισθηματικά ζεστή και θετική σχέση με έναν ενήλικα.
• Γονεϊκές δεξιότητες όσον αφορά στο μεγάλωμα των παιδιών, επίβλεψη και εποπτεία.
• Ύπαρξη ξεκάθαρων ορίων και κανόνων.
• Αναγνώριση και επιβράβευση της θετικής συμπεριφοράς του παιδιού από τους γονείς και ενθάρρυνση των δυνατοτήτων του παιδιού και προσανατολισμός προς την επιτυχία.
• Θετικό γονεϊκό μοντέλο που προσφέρει ένα θετικό πρότυπο στο παιδί.
• Καλή συνεργασία των γονέων με το σχολείο για έγκαιρη και συντονισμένη αντιμετώπιση της συμπεριφοράς.

Σε περίπτωση που οι παραπάνω προστατευτικοί παράγοντες είναι απόντες, η οικογενειακή ψυχοθεραπεία μπορεί να ενδυναμώσει το γονεϊκό υποσύστημα, να ενθαρρύνει την δημιουργία ενός θετικού συστήματος οικογενειακών αξιών και την χρήση πιο αποτελεσματικών μεθόδων αντιμετώπισης της συμπεριφοράς του παιδιού.
Στην ενήλικη ζωή, το άτομο που πάσχει από Αντικοινωνική Διαταραχή της Προσωπικότητας δύσκολα ζητά βοήθεια και θεραπεία. Κάποια θεραπευτικά προγράμματα σε νοσοκομεία και φυλακές προσφέρουν στα άτομα την δυνατότητα να εξασκήσουν τις ικανότητες για αυτοέλεγχο και αποφυγή της αντικοινωνικής συμπεριφοράς.

Αριάδνη Γραμμάτη
Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να υπάρξει “υγεία” χωρίς “ψυχική υγεία” και ορίζει την ψυχική υγεία ως “…μία κατάσταση ευημερίας, κατά την οποία το άτομο συνειδητοποιεί τις δυνατότητες του, είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τα συνηθισμένα άγχη της ζωής, μπορεί να εργάζεται παραγωγικά και αποτελεσματικά, και είναι ικανό να προσφέρει στο κοινωνικό του περιβάλλον”. Από αυτή την οπτική γωνία, η ψυχική υγεία είναι κάτι που βασίζεται στην ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει τι του προκαλεί στρες στη ζωή του και να μπορεί να το διαχειριστεί εποικοδομητικά. Η αποφυγή των στρεσσογόνων καταστάσεων μπορεί να θεωρείται από πολλούς ως μέσο πρόληψης της ψυχικής ασθένειας, αλλά, δυστυχώς στις πραγματικές συνθήκες της ζωής, που δεν μπορούμε πάντα να τις ελέγξουμε, η έκθεσή μας σε κάτι που θα διαταράξει την “ψυχική μας ηρεμία” είναι θέμα χρόνου (για παράδειγμα, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου).

Επομένως, η πρόληψη της ψυχικής ασθένειας είναι άμεσα συνδεδεμένη με την προαγωγή της ψυχικής υγείας και την ενδυνάμωση και “καλλιέργεια” υγειών μηχανισμών διαχείρισης. Κάποιες από τις βασικές δεξιότητες που μπορεί να αναπτύξει το άτομο είναι :

• Δεξιότητες για αποτελεσματική διαχείριση του στρες και του άγχους, δηλαδή η απόκτηση και ενίσχυση μηχανισμών διαχείρισης του στρες που μπορεί να προκαλέσουν οι δυσκολίες της ζωής.
• Δεξιότητες για αναθεώρηση των μη “λειτουργικών” αντιλήψεων, που περιορίζουν την ικανότητα διαχείρισης, κρατάνε το άτομο καθηλωμένο και προκαλούν αίσθημα αδιεξόδου. Αυτές μπορεί να είναι συνδεδεμένες με κάποιες δύσκολες εμπειρίες του παρελθόντος.
• Ανάπτυξη αυτογνωσίας. Το να γνωρίζει το άτομο τι το δυσκολεύει, γιατί το δυσκολεύει, τι κάνει λάθος στη διαχείρισή του, αλλά και τις δυνατότητες, δεξιότητες και ικανότητες που έχει και μπορεί να χρησιμοποιήσει και να ενισχύσει.
• Ανάπτυξη αυτοεκτίμησης.

Η υποστήριξη του οικογενειακού, αλλά και του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος παίζουν καθοριστικό ρόλο στην προσπάθεια του ατόμου να προάγει την ψυχική του υγεία. Η ενημέρωση και η υποστήριξη από τους ειδικούς σε θέματα ψυχικής υγείας μπορούν να βοηθήσουν το άτομο που επιθυμεί να ενισχύσει την ψυχική του υγεία, αλλά και το άμεσο περιβάλλον του.

Αριάδνη Γραμμάτη
Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Αριάδνη Γραμμάτη
Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Η περίοδος της λοχείας είναι επομένως ένα σημαντικό και κρίσιμο στάδιο, του οποίου η ομαλή διεξαγωγή προϋποθέτει την συναισθηματική ετοιμότητα της μητέρας να εκπληρώσει τον ρόλο της ως μητέρα, αλλά και ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, πρακτικά, π.χ. τον κατάλληλο εξοπλισμό για τη φροντίδα ενός βρέφους, αλλά και ένα συναισθηματικά υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον.

Όλα τα παραπάνω γίνονται ακόμη πιο σημαντικά στην περίπτωση όπου η μητέρα βιώνει επιλόχεια κατάθλιψη. Πρέπει να διαχωρίσουμε την επιλόχεια κατάθλιψη από την αναμενόμενη δυσκολία που βιώνει μία νέα μητέρα με τον ερχομό ενός βρέφους. Οι περισσότερες μητέρες ομολογούν πως το δέσιμο με το μωρό τους δεν είναι ακαριαίο και άμεσο και θεωρούν ότι το “μητρικό φίλτρο” δεν είναι κάτι που ενεργοποιείται αυτόματα. Το πρώτο πράγμα στο οποίο αναφέρονται είναι η σωματική εξάντληση που συχνά τις κάνει ευερέθιστες και ίσως και να προκαλεί κάποιες αρνητικές σκέψεις για το παιδί τους και τη μητρότητα. Οι ορμονικές αλλαγές παίζουν σημαντικό ρόλο στην διάθεση της μητέρας, αλλά μόνο σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες οδηγούν σε επιλόχεια κατάθλιψη.
Συμπτώματα της επιλόχειας κατάθλιψης είναι : έντονο αίσθημα θλίψης, άρνηση ενασχόλησης με το παιδί ή επιθετικότητα προς αυτό, διαταραχές διατροφής και ύπνου, απώλεια ευχαρίστησης σε πράγματα που πρωτύτερα θα την ευχαριστούσαν, ευσυγκινησία χωρίς προφανείς λόγους, έμμονες και ανεξήγητες ιδεοληψίες που αφορούν στο βρέφος ή σε θέματα που σχετίζονται με αυτό, διαταραχή των διαπροσωπικών σχέσεων της μητέρας. Σε ακραίες περιπτώσεις, όπου η επιλόχεια κατάθλιψη οδηγεί σε επιλόχεια ψύχωση, που δεν την έχουν διαγνώσει οι ειδικοί, η μητέρα μπορεί να οδηγηθεί σε αυτοκτονία ή και παιδοκτονία.
Αιτιολογία : Ο πιο καθοριστικός παράγοντας που επηρεάζει την εμφάνιση επιλόχειας κατάθλιψης είναι τα βιώματα της μητέρας στην παιδική της ηλικία και το συναισθηματικό περιβάλλον της οικογένειας προέλευσης της. Μία μητέρα που μεγάλωσε μέσα σε ένα διαταραγμένο συναισθηματικά οικογενειακό περιβάλλον, ένα περιβάλλον ενδοοικογενειακής βίας, ή με μία μητέρα που δεν ήταν συναισθηματικά διαθέσιμη -ίσως λόγω επιλόχειας κατάθλιψης- είναι πιο πιθανό να βιώσει παρόμοια προβλήματα. Κατά τη λοχεία, η γυναίκα είναι πιο ευάλωτη συναισθηματικά και ακόμη και αν προσπαθεί να διαφοροποιηθεί από την δική της μητέρα, ίσως να το βρίσκει πιο δύσκολο.
Προστατευτικοί παράγοντες : Η συμβολή του πατέρα είναι καθοριστικής σημασίας κατά την περίοδο της λοχείας. Όταν η μητέρα πάσχει από επιλόχεια κατάθλιψη, ο πατέρας καλείται να της προσφέρει ακόμη περισσότερη υποστήριξη. Οι εμπειρίες του πατέρα από τη δική του οικογένεια, όταν έχουν υπάρξει θετικές, προσφέρουν ένα υγιές μοντέλο αντιμετώπισης των δυσκολιών κατά τη λοχεία. Όταν ο πατέρας έχει συναίσθηση της κατάστασης της συντρόφου του και ο ίδιος δεν “κουβαλά” αρνητικά βιώματα, το ζευγάρι μπορεί να συνεργαστεί έτσι ώστε να ξεπεραστούν τα προβλήματα που συνεπάγεται η επιλόχεια κατάθλιψη. Επίσης, συχνά, προϋπάρχοντα προβλήματα στο ζευγάρι χειροτερεύουν στη διάρκεια της λοχείας και είναι σημαντικό το ζευγάρι να έχει εξομαλύνει τις διαφορές και τις δυσκολίες της σχέσης του πριν την έλευση του παιδιού. Στις περιπτώσεις όπου ο πατέρας είναι απών, ο ρόλος της ευρύτερης οικογένειας της μητέρας είναι καθοριστικός.
Όπως για όλα τα ζητήματα υγείας, η πρόληψη είναι προτιμότερη της θεραπείας. Αν υπάρχει ανησυχία για προηγούμενα προβλήματα ψυχικής υγείας που μπορεί να ενταθούν κατά την περίοδο της λοχείας, η έγκαιρη ενημέρωση, βοήθεια και θεραπεία από έναν ειδικό ψυχικής υγείας, σε συνεργασία με τον γυναικολόγο, μπορεί να αποτρέψει το ενδεχόμενο επιλόχειας κατάθλιψης.
Αριάδνη Γραμμάτη
Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Γιατί μαλώνουν τα αδέρφια
• Διαφορετικές ανάγκες. Τα παιδιά ανάλογα με την αναπτυξιακή τους φάση έχουν διαφορετικές ανάγκες που επηρεάζουν τις σχέσεις τους με τα μικρότερα ή μεγαλύτερα αδέρφια τους. Για παράδειγμα, τα νήπια έχουν έντονη την αίσθηση της κτήσης, προστατεύουν τα παιχνίδια τους και τα διεκδικούν όταν ένα άλλο παιδί πάει να τους τα πάρει. Ένα παιδί σχολικής ηλικίας έχει πιο ανεπτυγμένο το αίσθημα της ισότητας και της δικαιοσύνης και διεκδικεί με διαφορετικούς τρόπους τα δικαιώματα του σε σχέση με τα αδέρφια του.
• Ατομικό ταμπεραμέντο. Κάθε παιδί έχει διαφορετική προσωπικότητα και διαχειρίζεται διαφορετικά τον ανταγωνισμό.
• Ειδικές ικανότητες / Χρόνια ασθένεια. Αυτά επηρεάζουν όχι μόνο τον τρόπο που ένα παιδί ανταγωνίζεται το άλλο, αλλά και την αντίδραση του άλλου παιδιού που μπορεί να αισθάνεται παραγκωνισμένο από την προσήλωση των γονιών στο παιδί με την ασθένεια.
• Γονεϊκά πρότυπα. Τα παιδιά μαθαίνουν τρόπους να διαφωνούν και να διεκδικούν από τους γονείς τους. Όταν οι γονείς, σε μία διαφωνία τους φωνάζουν ή χειροδικούν, το παιδί δεν μαθαίνει πώς να διαφωνεί και να διεκδικεί το δίκιο του εποικοδομητικά.

Τρόποι διαχείρισης του αδερφικού ανταγωνισμού από τους γονείς
Καθώς τα παιδιά μαλώνουν, μαθαίνουν χρήσιμες ικανότητες για το πώς να ελέγχουν την επιθετικότητά τους, να επιλύουν τις διαφορές τους με τους άλλους, να καταλαβαίνουν την θέση του άλλου, να διαπραγματεύονται και να συμβιβάζονται.
• Όπου είναι δυνατό, μην εμπλέκεστε στη διαφωνία, εκτός και αν υπάρχει κίνδυνος σωματικής βλάβης. Αν επεμβαίνετε στη διαφωνία, όχι μόνο δεν επιτρέπετε στα παιδιά να επιλύσουν την διαφωνία μόνα τους, πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις θα μπορούσαν να κάνουν, αλλά κινδυνεύετε να πάρετε θέση υπερασπίζοντας το ένα παιδί και να ζηλέψει ή να θυμώσει το άλλο.
• Επεμβείτε μόνο για να τα διευκολύνετε να λύσουν τη διαφορά τους, για παράδειγμα, δίνοντας τους συμβουλές για το πώς να μιλήσουν το ένα στο άλλο για το τι θέλουν και να διαπραγματευτούν.
• Χωρίστε τα παιδιά σε διαφορετικούς χώρους, ώσπου να ηρεμήσουν, αν είναι πολύ αναστατωμένα από τη διαφωνία τους. Έτσι θα μάθουν να επιτρέπουν χρόνο στον εαυτό τους και στον άλλο για να ηρεμήσουν πριν κορυφωθεί η συμπεριφορά τους.
• Μην προσπαθείτε να βρείτε ποιος φταίει. Πάντα χρειάζονται δύο για έναν καυγά και είναι και οι δύο μερικώς υπεύθυνοι (δεν υπάρχει εξ ολοκλήρου ευθύνη του ενός)
• Βοηθείστε τα να διαπραγματευτούν έτσι ώστε να κερδίζουν και τα δύο κάτι, για παράδειγμα αν θέλουν το ίδιο παιχνίδι, να βρούνε πώς μπορούν να παίξουν μαζί με το ίδιο παιχνίδι με αμοιβαίους συμβιβασμούς.
• Ενισχύστε τα καλά σημεία στην σχέση των παιδιών, έτσι ώστε να αναπτύξουν την αίσθηση ότι η σχέση τους είναι κατά βάσει καλή και οι διαφωνίες τους επιλύονται και δεν διαιωνίζονται. Το να υπάρχουν κανόνες συμπεριφοράς για όλα τα μέλη της οικογένειας βοηθά την οικογενειακή ταυτότητα και ενισχύει την ικανότητα να “αντέχει” ο ένας την διαφορετικότητα του άλλου, χωρίς να τον εξοβελίζει από το σύστημα.

Πότε να στραφείτε στον ειδικό ψυχικής υγείας
• Όταν οι συγκρούσεις μεταξύ των παιδιών προκαλούν συζυγικά προβλήματα
• Όταν υπάρχει κίνδυνος σημαντικής σωματικής ή ψυχικής βλάβης προς κάποιο μέλος της οικογένειας, συμπεριλαμβανομένων των γονέων
• Όταν υποψιάζεστε ότι μπορεί η συμπεριφορά να οφείλεται σε κάποια ψυχική διαταραχή

Αριάδνη Γραμμάτη
Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Το μοντέλο της πυραμίδας των αναγκών του Abraham Maslow (Μάσλοου), περιγράφει ιεραρχικά πέντε βαθμίδες αναγκών.

Αυτό που ο Maslow ονόμασε φυσιολογικές ανάγκες είναι για παράδειγμα η ανάγκη για αέρα, τροφή, ύπνο, κτλ. Οι ανάγκες ασφάλειας, είναι η ανάγκη μας για στέγη, έτσι ώστε να προστατεύουμε το σώμα μας από τις καιρικές συνθήκες και να εξασφαλίζουμε την σωματική μας υγεία, να νιώθουμε ασφαλείς και προστατευμένοι.
Οι ανάγκες κοινωνικής αποδοχής περιγράφουν την ανάγκη μας για αγάπη, εκτίμηση και αποδοχή από την κοινωνία. Με την έννοια κοινωνία, εννοούμε όχι μόνο την ευρύτερη κοινωνία, αλλά και τα επιμέρους κοινωνικά σύνολα μέσα στα οποία ανήκουμε, οικογενειακό, εργασιακό, κτλ. Οι ανάγκες αυτοεκτίμησης αναφέρονται στην ανάγκη μας να νιώθουμε καλά με τον εαυτό μας, να νιώθουμε ότι μπορούμε να ανταπεξέλθουμε στις δυσκολίες, να διατηρούμε την αυτονομία μας και να νιώθουμε καλά με τις ιδέες, τα πιστεύω μας και το σύστημα αξιών μας.

Ο Maslow περιέγραψε τις παραπάνω ανάγκες ως απαραίτητες για την επιβίωση του ανθρώπου και στενά συνυφασμένες με τα ένστικτά του, όχι μόνο τα ζωώδη, αλλά και τα ένστικτά του ως ένα κοινωνικό ον. Στο ανώτερο άκρο της πυραμίδας των αναγκών, τοποθέτησε τις ανάγκες αυτό-πραγμάτωσης, την ανάγκη δηλαδή του ανθρώπου να νιώθει ολοκληρωμένος και ότι έχει καταφέρει να γίνει όλα αυτά που θα ήθελε να είναι.

Μόνο όταν ο άνθρωπος έχει καλύψει τις ανάγκες της προηγούμενης βαθμίδας μπορεί να περάσει στην ικανοποίηση των αναγκών της επόμενης. Ανάλογα, μόνο όταν οι προηγούμενες ανάγκες του έχουν καλυφθεί μπορεί ο άνθρωπος να στραφεί στις ανάγκες αυτό-πραγμάτωσής του.

Μέσα από αυτό το μοντέλο μπορεί κανείς να αξιολογήσει το κατά πόσο έχει ικανοποιήσει τις ανάγκες του και σε ποια βαθμίδα θα πρέπει να εστιάσει τις προσπάθειές του, ώστε να νιώθει πιο ευτυχισμένος. Συχνά, η ψυχοθεραπεία γίνεται το ασφαλές πλαίσιο, όπου θα μπορέσει το άτομο να αφουγκραστεί προσεκτικά όλες αυτές τις ανάγκες του και να βρει τρόπους να υπερβεί τα εμπόδια, ώστε να τις ικανοποιήσει και να φτάσει στην προσωπική του ευτυχία και αυτό-πραγμάτωση.

Αριάδνη Γραμμάτη
Οικογενειακή Ψυχοθεραπέυτρια – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Υπάρχει όμως μία ομάδα ανθρώπων που είναι πιο ευάλωτη σε αυτή την ανησυχία, επειδή πάσχουν από σωματόμορφες διαταραχές. Αυτές δεν είναι απλά κάποιο είδος φοβίας που επιδρά αρνητικά στην ποιότητα ζωής του ατόμου, όταν εκτεθεί στο φοβικό αντικείμενο, για παράδειγμα, η φοβία για το αίμα, ή η κλειστοφοβία.

Οι σωματόμορφες διαταραχές είναι ψυχικές διαταραχές, οι οποίες παρουσιάζονται με τη μορφή σωματικών διαταραχών. Το άτομο που πάσχει παρουσιάζει πραγματικά σωματικά συμπτώματα, όπως πόνο σε διάφορα σημεία του σώματος, γαστρεντερικά συμπτώματα (ναυτία, έμετο), σεξουαλικά συμπτώματα (σεξουαλική δυσλειτουργία, γυναικολογικά προβλήματα), ψευδονευρολογικά συμπτώματα (τύφλωση, κώφωση, παράλυση ή αδυναμία στα άκρα, κτλ). Τα συμπτώματα αυτά δεν οφείλονται σε κάποια ιατρική κατάσταση και το άτομο που πάσχει πηγαίνει από γιατρό σε γιατρό, προκειμένου να ανακαλύψει την αιτία για τα συμπτώματά του. Η απάντηση των γιατρών είναι ότι δεν έχει κάποια πάθηση ή κάποιο ιατρικό πρόβλημα. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος, όπου το άτομο συνεχίζει να βιώνει τα συμπτώματα χωρίς την θέλησή του, πηγαίνει σε άλλο γιατρό για να βρει την αιτία τους, ο γιατρός τον καθησυχάζει ότι δεν έχει κάτι οργανικό, ο ασθενής δεν πείθεται και επισκέπτεται κι άλλο γιατρό. Σε πολλές περιπτώσεις, το άτομο καταφεύγει στην προσωπική διάγνωση και επισκέπτεται διάφορους ειδικούς για να την επικυρώσουν, πράγμα που δεν συμβαίνει. Αν και επανειλημμένα τους ανακοινώνεται ότι “δεν έχουν τίποτα” , οι ασθενείς αυτοί παραμένουν πεπεισμένοι ότι τα σωματικά τους συμπτώματα και ο πόνος οφείλονται σε κάποια σωματική αρρώστια.

Αιτιολογία
Η ερμηνεία των συμπτωμάτων συνδέεται με ψυχολογικούς παράγοντες που δημιουργούν εσωτερικές συγκρούσεις και στρες στο άτομο. Η παρουσία των συμπτωμάτων και η συνεχής ενασχόληση με αυτά, εξυπηρετεί στο να αποφύγει το άτομο να ασχοληθεί και να αντιμετωπίσει τις εσωτερικές του συγκρούσεις. Κατά δεύτερον, το άτομο έχει ένα “δευτερογενές κέρδος”, καθώς τα συμπτώματα του επιτρέπουν να αποφύγει υποχρεώσεις και να κερδίσει την φροντίδα των οικείων του. Έτσι, το άτομο επενδύει στον “ρόλο του αρρώστου” και λόγω των απολαβών δεν τον εγκαταλείπει εύκολα και τα συμπτώματα συνεχίζονται για να επιβεβαιώσουν την ανάγκη για φροντίδα.

Θεραπεία
Στις περισσότερες περιπτώσεις, το άτομο που πάσχει αρνείται ότι το πρόβλημα είναι ψυχολογικής φύσης. Συχνά, ακόμη και αν το δεχτεί και επισκεφθεί κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, γρήγορα γυρνά στην αμφισβήτηση και αρχίζει ξανά τις επισκέψεις στους γιατρούς. Ενώ είναι δύσκολο να διακοπεί αυτός ο φαύλος κύκλος που με τον καιρό ενισχύεται, η θεραπευτική σχέση μπορεί να αποδειχθεί πιο δυνατή και να οδηγήσει στην εξάλειψη των συμπτωμάτων. Για να συμβεί αυτό, πρέπει το άτομο να πειστεί για την ψυχολογική φύση των συμπτωμάτων του, να αντέξει τα συμπτώματα, να αντισταθεί στις παρορμητικές επισκέψεις στους γιατρούς, πριν συμβουλευθεί τον ψυχοθεραπευτή ή την ψυχοθεραπεύτρια του και να εγκαταλείψει το “δευτερογενές κέρδος” της προσοχής και της φροντίδας των οικείων του. Η οικογενειακή ψυχοθεραπεία παρέχει ένα θεραπευτικό πλαίσιο, που μπορεί παράλληλα να προσφέρει υποστήριξη στα μέλη της οικογενείας που και αυτά ανησυχούν για το άτομο που πάσχει.
Αριάδνη Γραμμάτη
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια